Çocuklarda Dil Gelişimi ve Konuşmanın Gecikmesi

29
Nis

Çocuklarda Dil Gelişimi ve Konuşmanın Gecikmesi

İnsanlar dili öğrenmeye hazır olarak dünyaya gelirler. Daha anne karnındayken, beyinde dili öğrenmeyi sağlayan doğal yapıların sağlıklı gelişimi dil yeteneğini kazanmamıza olanak tanır. Dili kazanmaya hazır olarak dünyaya gelen organizma, doğum sonrası karşılaştığı çevrenin sunduğu uyaranları taklit ederek dili ifade etmeyi yani konuşmayı öğrenir. Sağlıklı bir dil gelişimi için beyindeki dil yapılarının, sesleri duymayı ve ses çıkarmayı sağlayan organların herhangi bir hasara uğramamış olması gerekmektedir. Zihinsel ve gelişimsel gerilik, otizm, down sendromu, serebral palsi gibi gelişimsel, bilişsel ve nörolojik bozukluklar; dudak-damak yarıklığı, yutma güçlüğü, zayıf ağız çevresi kasları gibi organik bozukluklar da dil gelişimini olumsuz etkilemekte, dil ve konuşma bozukluklarına neden olmaktadır.

Yaşamın ilk iki yılı dili kazanma açısından kritik dönemdir. Doğum öncesi dönemde bebek daha anne karnındayken sesleri duymaya başlar. Bu dönemde kendisine en tanıdık ses ise annesinin sesidir. Araştırmalar yeni doğan bebeklerin annelerinin seslerini başka seslere tercih ettiklerini göstermektedir. Bununla beraber yeni doğan bebeklerin sıkıntılarını ifade etmek için kendilerine özgü sesler çıkarmaları da dili kazanma hazırbulunuşluğuyla dünyaya geldiğimizi göstermektedir. Doğum sonrası dil gelişiminin ilk basamağı ‘agulama’ dönemidir. İki-üç ay civarındaki bebekler ‘uuuuuu, aaaaa, ooooo’ gibi ünlü harfleri çıkarmaya başlarlar. Bu seslere yavaş yavaş ünsüzler de eklenir ve beş-altı ay civarında ‘cıvıldama’ dönemine gelirler. Bu dönemde ‘babababa, nananana’ gibi ünlü-ünsüz harf kombinasyonları oluştururlar.  9-12 ay civarında çocuklar ilk basit sözcüklerini ifade ederler. 18-24. aylar arasında ‘Anne ver’ gibi, genellikle fiil ve isim içeren, iki kelimeli cümleler kurmaya başlarlar. 2 yaş civarında ikiden fazla kelime içeren ve yargı bildiren cümleler oluştururlar.  3-4 yaşlarına geldiğinde yavaş yavaş dilbilgisi kurallarını öğrenmeye başlar ve sözcük dağarcıklarını arttırırlar. Bu dönemdeki çocukların çoğu, öğrendikleri dili akıcı bir biçimde kullanmayı başarsalar dahi hala birçok düzeltmeye ihtiyaç duyarlar. 5-6 yaşlarındaki çocuklar dili giderek bir yetişkin gibi kullanmaya başlar ve dağarcıklarına günde ortalama on sözcük eklerler.

Normal dil gelişimi sürecinde çocuklar, bilişsel kapasitelerinin artmasına paralel olarak dil kazanımında giderek ustalaşırlar. Ancak bazı durumlarda dil gelişimi sekteye uğrar, konuşma gecikebilir ya da çocukta dil ve konuşma bozuklukları ortaya çıkabilir. Bu tür sorunların altında yatan nedenler değişkenlik gösterir. Dil gelişiminde gecikme ya da dil ve konuşmadaki bozukluklar, bilişsel (zihinsel gerilik vb.), nörolojik (hidrosefali, havale, strok vb.), organik (yarık damak, yutma güçlüğü, ağız kasları güçsüzlüğü vb.) ve gelişimsel (otizm, yaygın gelişimsel bozukluk vb.) bozuklukların semptomları arasında yer alır.

Konuşmanın gecikmesi çocuklarda sıklıkla karşılaşılan bir durumdur. Bu nedenle dil gelişimindeki gerilikle ilgili belirtiler aileler tarafından çoğunlukla görmezden gelinir ya da önemsenmez. Halbuki çocuğun dili anlama ve kullanma becerisindeki yetersizliği diğer gelişim bozukluklarının habercisi olabilmektedir. Anne, baba ve öğretmenlerin çocuğun dil gelişim seviyesini, diğer gelişim alanlarıyla paralel olarak takip etmeleri, herhangi bir şüphe durumunda uzmanlardan destek almaları gerekir.

Çocukların farklı alanlardaki gelişim süreci ve ulaştığı seviye değişiklik göstermekle beraber dil gelişimi belirli bir zaman ve sırayı takip eder. Aşağıda yaşlara göre çocuğun dil gelişimi seviyeleri verilmiştir:

0-3 ay

Sesleri dinler ve konuşmacıya bakarak tepki verir.

Ebeveynleri ve diğer insanların seslerini ayırt eder.

Ses tonu ve ses yüksekliği farklılıklarını anlar.

Ağlayarak, gülerek ve agulayarak iletişim kurar.

Sesleri taklit etmeye başlar.

3-6 ay

Yüz ifadeleri, jest ve mimikleri kullanır.

Ünlü ve ünsüz harfleri taklit etmeye başlar.

Ebeveynler gülünce karşılık verir.

İnsanların konuşmalarını dinler.

6-9 ay

Babababa, dadadada gibi tekrar eden cıvıldama sesleri çıkarır.

Sözel ve sözel olmayan işaretleri iletişimde kullanır.

Kelimelerle ilişkili beden işaretlerini kullanır. Biri ‘Bay bay’ dediğinde elini sallar.

9-12 ay

İnsanların ve nesnelerin isimlerini öğrenir.

Hislerini anlatmak için beden dili ve yüz ifadelerini kullanır.

Biri ‘Hayır’ dediğinde yaptığı davranışı durdurur.

Basit kelimeleri söyler.

1-2 yaş

İki kelimeli cümleler kurmaya başlar : ‘Anne ver’.

Kendisine söylenen cümleleri anlamaya başlar: ‘Yemeğini bitir’ gibi.

Kendisine ait nesneleri tanımlamak için ‘Benim’ der.

Teker teker ifade edilen karmaşık cümle yapılarını anlamaya başlar.

Nesneleri sadece aile üyeleri tarafından anlaşılan farklı isimlerle adlandırır.

Olayları ya da nesneleri anlatmak için basit kelimeleri yan yana kullanır.

Hayvanların seslerini taklit eder.

İstenildiğinde bir oyuncağı verir.

2-3 yaş

Olayları tarif etmek için spesifik kelimeler kullanır.

Konuşmaları aile üyeleri tarafından rahatça anlaşılır.

Sıfatları ve zarfları kullanmaya başlar.

İki ve üç kelimeli cümleler kurar.

Gün içinde neler yaptığını anlatır.

Oyuncaklarıyla kendi kendine konuşmalar yapar.

‘Bu ne?, Nerede?’ gibi basit sorular sorar.

Adını bilir, parmaklarıyla yaşını gösterir.

3-4 yaş

Geçmiş zamanlı cümleler ve çoğul sözcükler kullanır.

2-4 direktif içeren cümleleri takip edebilir, uygular.

Yarın parka gidiyoruz’ gibi zaman içeren cümleler kullanır.

Şarkıları dinler ve söyler.

4-6 yaş

İletişim kurma konusunda rahattırlar.

Uzun hikayeler dinler ve onları anlatır.

4-5 kelimelik cümleler kurar.

Bir cümlede birden fazla düşüncesini anlatır.

Olayların zamanı, nedeni ve nasıl olduğuna ilişkin sorular sorar.

Gelecekle ya da kurduğu hayallerle ilgili konuşur.

Nesneleri işlevleriyle tanımlayabilir: ‘Çatal yemek yemeyi sağlar’ gibi.

Benzerlikleri ve farklılıkları bilir.

Harf, numara ve parayı isimlendirir.

Belli bir yaş grubundaki çocuğun listede yazılanları yapamıyor olması her zaman sorun teşkil etmez. Çünkü her çocuk farklı gelişim alanlarında kendisine özgü seviyede ilerler. Dilin tüm alanlarında benzer şekilde görülen gerilik çocuk tarafından zaman içinde telafi edilebilir. Ancak dildeki gerilik, çocuğun yaşıtlarına göre belirgin şekilde farklılık gösteriyorsa müdahale edilmesi gerekir. Her bozuklukta olduğu gibi erken müdahale ve önleme çalışmaları kritik öneme sahiptir. Burada temel amaç, öncelikle çocuğun yaşadığı dilsel geriliğin kaynağına ulaşmaktır. Bu süreçte de psikolog, dil ve konuşma terapisti, çocuk nöroloğu gibi farklı uzmanlar tarafından çocuğun değerlendirilmesi ve sorunun kaynağına göre çocuğa çok yönlü bir tedavi programı oluşturulması gerekir.

 

Uzman Psikolog Derya Melek

Bahçeşehir Psikoloji – Gelişim, Eğitim ve Danışmanlık Merkezi

Kaynak

Berk, L.E. (2009). Child Development8th edUnited States of AmericaPearson EducationInc

Cherry, K. (2010). Communication Milestones. http://psychology.about.com/od/early-childdevelopment/a/communicationmilestones.htm

Leave a Reply